Felsefenin Temel Disiplinleri

Ahlak Felsefesi veya Etik Nedir?

Ethik veya diğer adıyla Ahlak Felsefesi, ahlak denilen fenomen üzerine bir düşünme ve felsefe yapma etkinliği olarak tanımlanır. Fakat filozoflar yada kadim dönem düşünürleri ahlak üzerine düşünmediğinde de ahlak vardı. İnsanın günlük yaşamı ahlaka dayalı normlarla çevrilmiştir. Hatta bu normların özünü ve sınırını sürekli sorgular haldeyiz. Örneğin otobüste kime yer vermem gerekir? Komşunun wifi şifresini ondan habersiz elde edersem onun hakkına girmiş olur muyum? Sokakta bir erkek tarafından tartaklanan bir kadın gördüğümde buna müdahale etmezsem bu suça ortak olur muyum?

Neyin ahlaklı neyin ahlaksız olduğunu kesin bir dille ifade etmek çok zor. Çünkü ahlaka dair tüm içerik tarihe, topluma veya dinlere göre farklı yorumlanabiliyor. Aynı davranış aynı toplum tarafından çağlar boyunca farklı değerlendirilebiliyor. Toplumun hepsi aynı ahlaki normlara uymayabiliyor. Bu kadar göreceli bir kavramı ele almak isteyen bir kişinin işinin ne kadar zor olduğunu görebiliyoruz. Her ahlak sistemi kendi ahlakının mutlak doğrulara sahip olduğu iddiasını öne sürüyor. Ayrıca bu iddiasının doğruluğuna o kadar inanıyor ki öteki ahlaki sistemlerin varlığını görmezden geliyor ya da değerini küçümseyebiliyor. Örneğin günümüzde Ortadoğu toplumlarının ahlaki bakış açısına göre batı uygarlığının ahlaki değeri küçümseniyor. Yeterli bir ahlaki değere sahip olmadıkları iddiası ileri sürülüyor. Diğer taraftan batı toplumu doğu ahlakını gayri medeni olarak tanımlıyor. Bu açıdan tüm ahlaki sistemlerin, bir yönüyle despot olduğunu söylemek abartı olmaz.

Hiçbir ahlaki sistem kendi meşruiyetini sorgulamaz. Böylesi bir sorgulama kendi varlığını inkar etme anlamına gelir. İnananlarına inanması için özgürlük alanı bırakmaz. Her insan toplumsallaşma sürecinde içinde yaşadığı toplumun ahlaki normlarını benimsemek zorunda kalmıştır. Buradaki zorunluluk kavramını dikkate almak gerekiyor. Çünkü ahlaki alan özgür düşünmeyi değil tabuları kabul eden bir davranış biçimini teşvik eder. Ahlak denen kavramın genel hatlarını kısaca çizdikten sonra şimdi ahlak felsefesinin bu kavramla ilişkisini ele alalım.

Ahlak Felsefesinin Kısa Tanımı

En genel tanımıyla ahlak felsefesi veya etik, ahlakı konu edinen felsefi bir disiplindir. Ahlak felsefesi veya Etik pratik ahlak uygulamalarından ziyade teorik alanla ilgili sorgulamalar yapar. Örneğin Ali’nin arkadaşı Ahmet, Ali’nin işini kaybetmesine neden olacak bir yalan söylemiştir. Ahlak Ali ve Ahmet arasındaki ilişkiyi sorgulayarak hangisinin kötülük yaptığına dair yargıda bulunan bir alandır. Fakat Ahlak Felsefesi veya Etik başlı başına iyilik ve kötülüğün ne olduğunu, ahlaki alana ait olan ilkelerin ne olduğunu, ahlaki olmanın ne anlama geldiğini sorgulayan bir disiplindir. Diğer bir ifadeyle ahlak tekil olaylarla ilgili hüküm verirken, ahlak tümellerle ilgili sorgulama yapar.

Ahlak felsefesi, ahlaka ait kavramları eleştirel bir bakış açısıyla ele alan bir disiplindir. Ahlakın temel iddia ve problemlerini bütüncül ve eleştirel bir sorgulamadan geçirir. Ahlaki değerler, olgular, yargılar ve kavramlar üzerine bir sorgulama yapar.

Ahlak felsefesi, ahlaki eylemlerini arkasında yatan itici gücü inceler. İnsanı ahlaki eyleme zorlayan şeyin nedenini ve kökenini ele alıp buradan sistemli bir sorgulama alanı yaratır. Bu temel güdülerden yola çıkarak ortaya çıkan değerlerin evrensel nitelik taşıyıp taşımadığını konu edinir.

Ahlak felsefesinin bir diğer önemi, bilinçli insanlar yetişmesine fırsat verecek olanaklar yaratmasıdır. İnsan ahlaki eylemlerde bulunurken çoğu zaman bunun nedenini, kökenini sorgulamaz. Bu eyleminin hangi ilkelere dayalı olduğunu bilmez. Ayrıca başka ahlaki sistemlerinde kendi ahlakı kadar değerli olduğunu kabullenmek istemez. İşte ahlak felsefesi burada devreye girerek ahlaki davranışların temelinde yatan ilkeler hakkında bireyde bir bilincin ortaya çıkmasına yardımcı olur. Ayrıca diğer ahlaki sistemlere karşı toleransını artırarak demokratik ve insan haklarına dayalı bir toplumun yaratılmasına katkı sağlar.

Ahlak Felsefesi Türleri

Ahlak Felsefesi kendi içerisinde 3 türü vardır. Şimdi bu türlerin ahlak ile ilgili kavramları nasıl konu edindiğine kısaca bir göz atalım:

1- Betimleyici Etik

Betimleyici ahlak bilimsel yöntemin ahlaki alana uygulanmasıyla sonucu ortaya çıkan bir sorgulama çeşididir. Bu alana göre ahlak felsefesinin amacı insan eylemlerine ilişkin yargıda bulunmak değil, sosyoloji ve psikoloji bilimlerinden de faydalanarak insan eylemlerini olduğu gibi gözleyerek betimlemektir.

2- Normatif Etik

Bu alana göre ahlak felsefesinin görevi ahlaki olanı sadece betimlemek yeterli değildir. Bu betimlemenin üstüne ahlaki alana dair ilke ve normların belirlenmesini savunulur. Normatif etikte ahlaki davranışların gerekçelendirilerek temellendirilmesi gerektiği ileri sürülür.

3- Meta Etik

Anglo-Sakson felsefi çevrede ortaya çıkmış bir türdür. Meta etiğe göre, Ahlak felsefesi ahlaki olanın ötesine geçip bizzat ahlakın kendisi hakkında yargıda bulunan, ahlakın doğasını, temel özelliklerini ve ahlakın genel dilini çözümleyen ahlak disiplinidir.

Meta Etik ahlaka dair dil ve bu dilin çözümlenmesiyle ilgilenir. Bu açıdan bu etik alanı analitik felsefenin bir alt disiplinidir. Metaetikte ahlaka dair yargılarda bulunulmaz. Ahlaki yargılarda geçen kavramların tanımını ve çözümlemesini yapar.

Ahlak Felsefesinin Temel Kavramları Nedir?

Ahlak felsefesi, ahlaka dair tüm kavram ve terimlerle ilgilenir. Ahlak felsefesinin konu alanına giren ve en çok konu edindiği temel kavramlar şunlardır:

  • İyi ve Kötü
  • Vicdan
  • Erdem-Fazilet
  • Ahlak yasası
  • Ahlaki karar
  • Ahlaki eylem
  • Sorumluluk
  • Özgürlük
  • Mutluluk

Ahlak Felsefesinin Temel Soruları Nedir?

Ahlak felsefesi, ahlakı konu edinirken bir takım sorular sorar. Zaten felsefenin ana uğraşısı da soru sormaktır. Şimdi bu sorulara kısaca bir göz atalım:

  • Ahlaki eylemde bulunmanın bir amacı var mıdır? Böyle bir amaç varsa bunun mahiyeti nedir?
  • İnsanın ahlaki eylemde bulunmasını sağlayan bir özgürlüğü var mıdır? Ahlaki bir eylem özgürlükle karar verilmiş bir eylem midir?
  • Tüm insanlığın üzerinde anlaşmaya varacağı ortak evrensel ahlak yasaları var mıdır?
  • Ahlak yasaları evrensel midir? Yöresel midir? Bireysel midir?
  • Ahlak yasaları genel geçer değişmez yasalar mıdır?
  • Ahlak yasaları sürekli değişen yasalarsa bu değişimin yönünü tayin eden şeyler nedir?
  • Ahlaki yargıları diğer yargı türlerinden ayıran temel kriterler nelerdir? Din ve bilim yargılarını ahlaki yargılardan ayıran temel özellikler nedir?

Ahlak Felsefesi Filozofları ve Kavramları

Ahlak felsefesiyle ilgili şu filozoflara ve kavramlara da sitemizden göz atabilirsiniz(daha fazlası için site içi arama yapabilirsiniz):

Kaynaklar

Ahlak felsefesi hakkında daha fazla okuma için bu yazıyı hazırlarken okuduğum şu eserlere göz atabilirsiniz:

Bedia Akarsu’nun Ahlak Öğretileri adlı eseri. (Bu yazıyı yazdığımda maalesef Bedia hocam hayatını kaybetmişti. Kendisi bu coğrafyanın yetiştirdiği en güzide hocalardan biridir. Çok sade anlaşılır ve eğitici bir üslupla ele aldığı tüm eserlerini okumanızı tavsiye ederim)

Recep Batu Güngör’ün Modern Ahlak Felsefesinde Özgecilik adlı çalışması

D.r Elif Bozyiğitin Yönetim ve Sporda Etik adlı çalışması

Etik türleri hakkında daha fazla okuma için https://www.iep.utm.edu/ethics/ adresine göz atabilirsiniz.


1 Yorum

Yorum yaz