20. yüzyıl felsefesi Filozoflar

Charles Sanders Peirce Kimdir?

Charles Sanders Peirce Kimdir

Charles Sanders Peirce pragmatizmin kurucusu olarak kabul edilen 20. yüzyıl felsefesi düşünürlerinden biridir. Felsefe dışında matematik, mantık ve dil bilimleri alanında yaptığı çalışmalarla tanınır. Pierce, ferdinand de saussure ile birlikte çağdaş dilbilimin kurucusu sayılır.

Charles Sanders Peirce Hayatı ve Eserleri

Charles Sanders Peirce 1839 yılında Cambridge, Massachusetts’de doğmuş, 1914 yılında Milford, Pennsylvania’da hayatını kaybetmiştir. Babası Benjamin Peirce, Harvard üniversitesinde matematik öğretmenidir. Babası Harvard üniversitesinin matematik bölümünün kurucu üyelerinden biridir. Pierce il eğitimini babasından almıştır.

Charles Sanders Peirce 1859 yılında Harvard üniversitesinden mezun olmuştur. Ayrıca Kimya öğrenimine aynı üniversite de devam etmiş ve 1863 yılında “summa cum laude” derecesi ile mezun olmuştur. Bu derece, Türkçeye “en yüksek övgüyle” anlamına gelebilecek onur derecesidir.

Pragmatizm kelimesinin isim babalığını yapmıştır. Yunanca Pragma kelimesini tarihsel arka planını da gözeterek ele alıp Pragmatizmi tanımlamıştır.

Charles Sanders Peirce’in Doğruluk Anlayışı

Charles Sanders Peirce, felsefi doğruluk hakkındaki görüşlerini ileri sürmeden daha önce ileri sürülmüş doğruluk teorilerini ele alır. Bu amaçla ilk olarak Descartes’in doğruluk teorisini irdeler.

Descartes’e göre bir önermeyi değerlendirmek için ölçüt olarak kullanılan doğruluk ilkeleri doğuştan (ideae innatae) getirilen açıklık ve seçikliktir. Böylelikle bir kişi, doğruluk ölçütüne doğuştan elde ettiği ve sezgileriyle ulaştığı yöntemle ulaşabilir. Pierce’ye göre böylesi bir yöntem, aşırı öznel olmasından dolayı doğruluk ölçütü olarak kabul edilemez.

Descartes’in apaçıklık doğruluk teorisini reddeden Pierce, ikinci olarak doğrulanabilirlik teorisini inceler. Doğrulanabilirlik teorisine göre bir önerme ampirik olarak doğrulanabildiği için doğru kabul edilir. Fakat Pierce’ye göre bir önerme ampirik olarak doğrulanabildiği için değil deneyimlerimiz açısından yanlışlanamadığı için doğru kabul edilir.

Pierce’nin doğruluk anlayışına göre bir önerme doğru olarak kabul edilebilmesi için alanında uzman bir çok bilim adamı tarafından deneyimlenmiş olması ve onun doğruluğu üzerinde bir uzlaşım sağlanmış olması gerekir.

Charles Sanders Peirce’in Anlam Anlayışı

Charles Sanders Peirce, Pragmatizmin felsefi bir dünya görüşünden ziyade bilimsel bir yöntem olduğunu ileri sürer. Ona göre Pragmatizm sözcüklerin anlamlarını nasıl elde ettiklerini açıklamaya yarayan bir bilimsel metottur.

Pierce’ye göre bir kavramın anlamı, o kavramla ilgili ileri sürülen tüm açıklamaların toplamıdır. Örneğin birisi sıvı kavramını açıklarken akışkan olduğu ve değişik hallere dönüşebildiği gibi açıklamalar yapabilir. Sıvı kavramının anlamı bu açıklamaların toplamıdır.

Pierce’ye göre bir sözcüğün anlamı sosyal etkileşimden veya dışsal etkilerden yalıtılarak kavranamaz veya ortaya çıkmaz. Anlamlar kişisel sezgiler yoluyla veya doğuştan elde etmeyle ortaya çıkmamıştır. Kavramların anlamları toplumsal deneyimlerle ortaya çıkmıştır. Bu nedenle deneye tabi olmayan veya test edilemeyen düşünceler anlamsızdır. Böylelikle kavramların anlamını metafiziksel açıklamalardan ayırmıştır.

Pierce’ye göre bir kavram deneyimlenebilir herhangi bir nesneye veya niteliğe işaret etmiyorsa anlamlı değildir. Böylelikle bir kavramın anlamlı olabilmesi için, o kavrama dair açıklamaların deneyimlerle doğrudan ilişkili olması gerekir.

Pierce’ye göre kendi Pragmatizmi, kavramların anlamını açıklamaya çalışma gibi saf bir bilimsel yöntemdir. Pierce kendi ileri sürdüğü Pragmatizmi, James ve Dewey gibi insanlık için gerçekten öneme sahip sorunları anlamaya çalışan ve çözen bir felsefi sistem olarak değil, bir düşünce yöntemi olarak görür.

Charles Sanders Peirce’ye göre İnanç

Charles Sanders Peirce’ye göre inanç düşünce eylem arasında önemli bir konum teşkil eder. Ona göre bizatihi kendisi yanlış olan üç inanç türü vardır. Bunlar:

  1. Yanlış olabileceğine dair en küçük şüpheye dahi yer verilmeyen sorgulamasız direnme inancı. Bu inanç karşıt görüşlere karşı kulaklarını tıkar.
  2.  Ceza korkusu ile otoritenin dayatması sonucu kabul edilen otorite inancı. Otorite inancı hakim inanç dışındaki tüm inançları örnek olsun diye cezalandırır.
  3. Doğruluğu açısından tek otorite olarak aklın görüldüğü rasyonalite inancı. Bu inanç basit bir öznel sonuç çıkarma inancıdır.

Bu üç inançta deneyim ve davranışla ilgisi bulunmayan inanç anlayışlarıdır ve yanlıştır. Pierce bu inançların yerine bilimsel yöntemi ileri sürer. Ona göre bilimsel yöntem ile elde edilmiş inançlar öznel düşünecelerle temellendirilmek yerine gerçek şeylerle temellendirilir. Bilimsel yöntem inançları objektif hipotezlere ve bu hipotezleri test eden deneylere dayanır. Ona göre, inançlar zihinden bağımsız ve doğal gerçekliklerden ayrı bir varlık alanına sahip değildir. Blimsel yönteme sayesinde elde edilen inançlar, herkeste aynı şekilde etkisini bulan deneyimlerle temellendirilir. Böylesi bilimsel inançlar öznel olarak edinmeden ziyade kamusal bir edinmeyle ortaya çıkar. Bu nedenle bu inançlar üzerine kamusal bir mutabakat sağlanabilir.

Pierce’ye göre felsefe bilimsel inançlar sayesinde, gereksiz laf kalabalıklarından ve anlamsız soyut tartışmalardan kurtularak başarılı bilimlerin kullandığı metodolojiyi kullanır. Bu açıdan onun bilimsel inanç düşüncesi felsefe ile pozitivizm bilim anlayışını yakınlaştırır. Fakat Pozitivizmin dini dışlayıcı yaklaşımı Pierce’de yoktur. Pierce’nin bilimsel yöntemi ne etiği nede dini dışlamaz. Ona göre bilim tecrübeye dayanır ve tecrübelerde mutlak hakikatlere dayalı kesinlikleri veremez.

Not: Soyadı pörs diye okunur.

Konu hakkında daha fazla kaynak olabilecek okumalar için:

  • Çiğdem Demir, “Pragmatizm üzerine bir deneme”, Yüksek Lisans Tezi
  • Mehmet Salih Öztemel, “Pragmatizmde Doğruluk Sorunsalı”, Yüksek Lisans Tezi
  • Celal Türer, “Charles S. Peirce’ün Epistemolojisi”, bilimname II, 2003/2, 23-52
  • Deniz Kundakçı, “Pragmatist ve Post-Marksist Demokratik Siyaset Anlayışları: Rorty ve Laclau-Mouffe Örneği “, Doktora Tezi
  • https://plato.stanford.edu/entries/peirce

Yorum yaz