Felsefe Sözlüğü

Deizm Nedir? Deist Nedir?

Son günlerin en popüler iki sorusu; deizm nedir ve deist nedir. Bu tartışmalar Türkiye Deizm Derneğinin açılmasıyla iyice hararetlenmiş durumda. Etimolojik köken bakımından deizm kavramı Latince kökenli olup Tanrı anlamına gelen “deus” kelimesinden türetilmiştir. Deist ise deizme inanan, onu savunan kişidir. Deizm en genel tanımıyla, tanrı ve evren ilişkisini saat ve saatçi ilişkisiyle açıklamaya çalışan felsefi akımdır. Desitlere göre tanrı tıpkı saatçinin saati yaptıktan sonra onu çalışır vaziyette bıraktığı gibi, tanrının evreni yarattıktan sonra bir kenara çekilip çalışır bir düzene sahip olarak kaderine terk ettiğine inanır. Yani yaratıcı evreni yaratmış vahiy, mucize veya seçilmiş insan olan peygamberlerle ona müdahale etmemiştir. Diğer taraftan ruhun ölümsüzlüğüne ve ahlaki değerler ile davranışların objektif olarak aklı kullanan insanların erişimine açık olduğuna inanırlar. Yani deist için ahlaka uymak akla ve doğa yasalarına uymak anlamına gelir. İnsanın ahlaklı olması için vahiye ve peygambere ihtiyacı yoktur. Şimdi deizmin tarihine kısaca bir göz atarak deist ne demek sorusunu cevaplamaya çalışalım .

Deizm Sembolü

Temel Özellikleri Açısından Deizm ve Deist Kavramı

Deizm ve deist kavramının temel özelliklerini ve ileri sürdükleri görüşleri sırasıyla şu şekilde açıklayabiliriz:

  • Evrende gerçekleşen her olayın bir nedeni olduğu inkar edilemez bir gerçektir. Evrenin tek nedeni de tanrının kendisidir.
  • Bir deist için akıl ve mantık tanrıyı anlamamıza yetecek tek araçtır. Din ve vahiy bilimsel gerçekliklerden uzak olduğu için sadece spekülasyonlara açıktır. Oysa din ve vahyin taassubundan kurtulan akıl tanrıya ulaşmak için yeterlidir.
  • Deist için evren kusursuz bir şekilde işleyen ve müdahale istemeyen bir makine gibidir. Tanrı bir kere makineye benzeyen bu evreni yaratmış sonrada kaderine terk etmiştir. Yani dinlerin sürekli evrene müdahale eden tanrı anlayışını benimsemezler. Eğer tanrı evrene sürekli bir müdahalede bulunmuş olsaydı bu tanrının acizliğini gösterirdi. Çünkü bu durumda tanrının kusurlu ve sürekli müdahale ettiği bir evren yarattığı fikrini kabul etmek gerekiyordu.
  • insanın tanrının benimseyeceği bir ahlaka sahip olması için dine ve vahye ihtiyacı olmadığı gibi sürekli düzelmesi için de peygamber gelmesine ihtiyaç yoktur. İnsan objektif kriterlere sahip bir akla uyması onu yeterince ahlaklı kılacaktır.
  • O halde deist ne demektir sorusunu cevaplarsak Deist, tanrı ile insan arasına giren din, peygamber, din adamı veya dini mabetleri akıl ve bilime aykırı olması nedeniyle kabul etmeyen kişidir diyebiliriz.
Dinlere Tepki Olarak: Deist

Deizmin Ortaya çıkışı

Felsefi bir duruş olarak deizm, 17. yüzyıl filzofları arasında benimsenen bir görüş olmuştur. Aydınlanma dönemi filozofları arasında deizm çok yaygın bir inanç olmuştur. Deizmin ortaya çıkışına etki eden faktörleri şöyle sıralayabiliriz:

  • Deizm için ilk örnek düşünceleri Aristoteles felsefesinde görüyoruz. Aristoteles felsefesinde tanrı hareket etmeyen ilk hareket ettiricidir. Tanrı evrene hareket verdikten sonra bir kenara çekilip evrenin işleyişine müdahale etmemiştir.
  • İslam felsefesinde de deizmin ilk örneğini Ebu Bekir er-Râzi’nin felsefesinde görüyoruz. Ona göre insanın tanrının varlığı bilmesi ve uyması gereken ahlak kurallarını öğrenmesi için dinlere ve peygamberlere ihtiyacı yoktur. Akıl yaratıcıyı bilmek için yeterli bir araçtır.
  • Tüm kutsal değerleri bir kenara bırakıp insanı, insan olmak bakımından tüm kutsalların merkezine yerleştiren hümanizm, deizmin doğuşuna etki eden en önemli faktördür.
  • Deneysel bilimlerin yükselmesi sonucu bilimsel düşünüşün önemli hale gelmesi de deizmin doğuşuna etki etmiştir. Bu dönemdeki Bilimsel Düşünüş anlayışı, vahye dayalı inancın değerini yitirmesine, evreni anlamak için akla müdahale eden tüm faktörlerin ortadan kaldırılmasına dayanıyordu. Bunun içinde tanrıyı bir kenara koymadan din ve vahyi ortadan kaldıran bir inanca ihtiyaç vardı. Tanrıyı kenara koymamalarının da elbette önemli nedenleri vardı. Çünkü toplumsal birlikteliğin mayasını koruma ve bilimsel gerçeklerin temellendirilmesinde hala ilahi bir varlığa ihtiyaç duyuluyordu.
  • Yeni coğrafi keşifler de deizmin doğmasına etki etmiştir. Kutsal kitaplarda yer almayan ve vahi yoluyla bildirilmeyen kıtalar keşfedilince dinler sorgulanmaya başlandı. Çünkü tanrının koca Amerika kıtasından bahsetmeyi unuttuğunu düşünmek abes olurdu. Ayrıca bu kıta yerlilerinin kutsal dinlerin inandıkları tanrıdan haberlerinin olamaması dinlere büyük darbe vurmuştu.
  • son olarak dinler arasındaki çatışmalar, mezhep bölünmeleri ve din adamlarının zenginliği deizmi doğuran en önemli nedenlerin başında gelir.
  • Deizmin sistemli bir felsefe akımı halime gelmesi İngiliz filozof Edward Herbert ile olmuştur.
  • Tarihe mal olmuş tanınmış desit savunucuları içinde(ünlü deistler) Voltaire, Abraham Lincoln, Leibniz, Leonardo da Vinci ve Thomas Jefferson sayılabilir.

Deizmin Çeşitleri

Tıpkı tüm felsefi veya dini akımlarda çeşitli türler olduğu gibi farklı farklı inançlara sahip deizm türleri de vardır. Deistleri yönlendiren bir kitap veya kurucu olmadığı için vahiy, din veya ruhun ölümsüzlüğü hakkında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir.

Deistler arasında en farklı görüşler ruhun ölümsüzlüğü konusunda ileri sürülmüştür. Bazı deizm akımları ölümden sonra bir yaşamın olduğunu iyilik ve kötülüğün karşılığının insana verileceğine inanırlar. Bu akımı savunanlar dini vahye ve kutsal kitaplara tam kapı kapatmazlar Fakat diğer taraftan bazı deistler ruhun ölümsüzlüğüne inanmadıkları için cennet ve cehennemin bu dünyada yaşandığını ileri sürerler. Bu inançta olanlar kutsal kitaplara ve vahye dayalı inanca kapılarını tamamen kapatmışlardır.

Deistler için tanrının evrene müdahale etmesi fikride tartışmalıdır. Bazı deizm akımları için tanrı sadece ilk hareket ettirici olarak evrene hareketi kazandırıp kenara çekilmiştir. Bu tarz bir tanrıya ibadet etmenin veya dua etmenin bir anlamı yoktur. Çünkü böylesi bir tanrı için insan yakarışının bir anlamı yoktur. Oysa bazı desitlere göre tanrı iyilik sahibi bir varlık olduğu için(bunu inancı nasıl gerekçelendirdikleri tartışmalı) arada dünyaya müdahale edebilir. Böylesi bir tanrıya dua etmenin veya onu hoşnut edecek ibadette bulunmanın faydası vardır.

Deizm Dini: Doğal Din

Deizm için insanın ahlaklı olabilmesi ve tanrıya karşı yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için doğal akıl yoluyla bulacağı din doğal din kavramıyla açıklanır. O halde deist nedir sorusuna burada da bir cevap bulabiliriz; deist doğal dine inanan kişidir.

Doğal dinin ne olduğu hakkında filozoflar arasında ortak bir nokta yoktur. Kimi doğal din savunucuları, kutsal kitapları araştırarak içinden mucize veya akıl ile bilime yer olmayan öğretiler çıkarılarak doğal dinin ortaya çıkacağına inanır. Diğer taraftan bazı doğal din savunucuları, dine ait tüm kitapların reddedilmesi gerektiğini savunurlar. Onlara göre doğal din akıl ve deneysel bilimin verilerine inanmakla ortaya çıkar. bu veriler insanı ahlaklı yapmada yeterli bir bilgi kaynağı sunmaktadır. Yani doğa yasalarına uymak tanrı yasalarına uymak demektir.

Tüm doğal din savunucularının ortak noktası mucizenin varlığına inanmamalarıdır. Doğa kanunlarına uymayan, bilimsel gerçekliklerle çelişen dini anlayışları reddetmişler, yerine akla dayalı doğal yani rasyonel bir dini anlayışı benimsemişlerdir. Onlara göre vahye dayalı ve mucize temelli dinler insanın mutluluğunu da ortadan kaldırır. Örneğin ünlü bir deist olan Voltaire göre Hristiyanlık insan aklının gelişimini engellediği için mutluluğunu da engeller.

Kaynaklar:

Deizm veya Deist kavramı hakkında hakkında daha fazla okuma için bu yazıyı hazırlarken okuduğum şu eserlere göz atabilirsiniz:

Ahmet Cevizci’nin Felsefe Terimleri Sözlüğü

M. Emre Dorman’ın Deizm ve Eleştirisi adlı çalışması

Ernail Okumuş’un 18. Yüzyılda Deizm ve Voltaire adlı çalışması

Ayrıca aşağıdaki videodan bu yazının kısa özetini video şeklinde izleyebilirsiniz. Video içeriğinin ait olduğu Youtube kanalı olan “Sabit Bilgi” kanalına abone olabilirsiniz. Böylelikle birçok felsefe kavramının animasyonlarla anlatımı izleyebilirsiniz:

Deizm Nedir?

Yorum yaz