Felsefe Sözlüğü

Determinizm Nedir?

Determinizm, evrende meydana gelen tüm olayların bir başka olayın sonucu olduğunu ileri süren görüştür. Örneğin Tusunaminin meydana gelişinin, denizde meydana gelen 9 büyüklüğünde bir depremden çıkarılabileceği, her 9 büyüklüğünde denizde meydana gelen bir deprem sonucu, tsunami olacağını öne sürmek determinist bir tavırdır. Kısacası determinizm her olayı bir nedene bağlayan felsefi görüştür.

1- Determinizm Akımının Tarihsel Gelişimi

Şimdi determinizmin tarihsel gelişimine bir göz atalım:

A- Antik Yunan Felsefesinde Determinist Örnekler

Herakleitos, evrende her şeyin sürekli bir değişim halinde olduğunu, değişmeyen tek şeyin değişimin kendisi olduğunu ileri sürmüştür. Ona göre, evrendeki değişim bir zorunluluktur. Her değişimin bir başka değişimi zorunlu olarak tetikler.

Platon felsefesinde, determinist düşüncelere rastlarız. Platon’a göre dünyadaki her değişim başka bir olayın sonucudur. Diğer taraftan onun öğrencisi Aristoteles’e göre var olan her şeyin 4 nedeni(maddi, formel, ereksel, nihai) vardır. Evrendeki tüm hareketin fail nedeni, tanrıdır. Tanrının ilk hareketi vermesi sonucu tüm hareket meydana gelmiştir.

Antik Yunan tarih anlayışına göre, tarih ileri doğru akan bir süreç değil, kendi içinde sürekli tekrarlayan bir sarmal yapıdır. Onlara göre tarihteki her olay bir başka olayın sonucudur. Yani tarih hep aynı olaylar sonucu aynı zorunlu sonuçların çıktığı sarmal bir yapıdır. Örneğin Stoacılara göre aynı neden ve koşullar tekrar ettiği sürece aynı sonuçların doğması zorunluluktur. Tarihte böylesi bir zorunluluklar sarmalıdır. Hatta Stoacılar, şans ve olasılığın nedenleri tam bilememekten kaynaklanan bir bilgisizlik durumu olduğunu ileri sürerler. Ayrıca Stoacılar için kehanetler, ortaya çıkan olayları zorunlu bir sonuca bağlama eylemidir. Kehaneti neredeyse bir determinizmi inceleyen bilim olarak tasavvur ederler.

Antik çağ atomcu filozofları nedenselliğin bir başka örneğini verir. Demokritos’a göre evrende var olan her şey atomlardan meydana gelmiştir. Her olay atomlarla açıklanabilir. Her olay atomların birbiri ile ilişkisi sonucu meydana gelir ve dolayısı ile atom hareketleri arasında neden-sonuç ilişkisi vardır. Onlara göre insan duyguları da atomların zorunlu ilişkisinin sonuçlarıdır.

B- Ortaçağ Felsefesinde Determinist Örnekler

Ortaçağ felsefesinde nedensellik ve fatalizm düşünceleri iç içe geçmiştir. Fakat fatalizmden ayrı bir nedensellik görüşünün de olduğunu görebiliyoruz. Ortaçağ Hristiyan felsefesi büyük oranda Aristoteles ve Platon felsefelerinden esinlenmiştir. Bu dönem filozofları iki tip etkin neden olduğunu ve her nedenin zorunlu bir sonucu doğurması sebebiyle varlığın meydana geldiğini ileri sürerler. Örneğin Aquinas, evrendeki tüm cansız cisimlerin doğal bir zorunluluğa göre hareket ettiğini savunur.

Ortaçağ İslam dünyasında, İbni Haldun’un görüşleri determinizm için bir örnek teşkil eder. O, sebep-sonuç ilişkisi bağlamında determinizmin zorunluluk fikrini coğrafya alanına yansıtmış insan-çevre ilişkisini determinist görüşlerle açıklamıştır. Böylece coğrafi determinizm fikrini ortaya atmıştır. Coğrafi determinizm çevresel şartların insan faaliyetleri ve kişilikleri üzerinde etkili olduğunu ileri süren görüştür. İbni Haldun, Mukaddime adlı eserinde coğrafi determinizmin ilk örneklerini vermiştir.

C- Modern Felsefede Determinist Örnekler

Modern Felsefenin kurucusu sayılan Descartes’e göre, evren mekanik süreçlerin işlediği determinist bir yapıdadır. İnsan, Tanrı tarafından genel nedenleri belirlenmiş bir evrende yaşamaktadır. Bu genel nedenler sonucu ortaya çıkan doğanın değişmez genel prensipleri içinde yaşamaktayız.

Spinoza’ya göre doğada neden ve etkiler arasında zorunlu bir bağ vardır. Belirli nedenlerden zorunlu sonuçlar çıkar. Eğer bir neden yoksa bir sonucun çıkması beklenmez. Burada mantıksal bir zorunluluk söz konusudur. Nedenlerden zorunlu sonuçlara, sonuçlardan onu meydana getiren nedenlere mantıksal olarak erişilir.

Leibniz’e göre neden olmaksızın evrende meydana gelmiş hiçbir şey yoktur. Bir etki varsa oradan zorunlu bir neden fikrine ulaşırız. Tanrı, evreni monadların birbiri ile senkronik olduğu tarzda programlamıştır.

2- Determinizm Türleri

Şimdi determinizmi farklı türlerine bir göz atalım:

A- Mantıksal Determiniz

Stoacıların determinist fikirleri, mantıksal determinizmin güzel bir örneğini verir. Katı determinist olan bu akıma göre, insanın tüm iradesi belirlenmiş olaylar tarafından tutsak edilmiştir. Dolayısı ile özgür bir iradeden bahsedemeyiz.

B- Ahlaki Determinizm

Bu determinist akım çoğu zaman fatalizm ile iç içe geçmiştir. Platon felsefesinde oldukça yer bulan bu anlayışa göre evrendeki her şey iyi ideası tarafından belirlenmiştir. İnsanın tüm iradesi de bu belirlenime göre şekillenmiştir.

C- Tarihsel Determinizm

Determinizmi, tarihe uygulayan ilk filozof Hegel olmuştur. Ona göre tarihin bir başlangıç noktası vardır ve ileriye doğru akan bir süreçtir. Fakat tarih belirsiz bir olasılıklar kümesi değil belli bir amaca doğru akan bir süreçtir. Tüm insanlık başından beri belli olan bir hedefe doğru ilerler. Tarihsel determinizmin bir diğer örneğini Karl Marx felsefesinde de görebiliriz.

D- Fiziki Determinizm

Modern felsefeden sonra bilim adamlarının birçoğu evrenin değiştirilemez yasalara göre belirlendiğini ileri sürmüşlerdir. Onlara göre evren matematiksel bir sistemdir. Bu nedenle evrensel yasalar matematiksel yasalar gibi değiştirilemez, ihlal edilemez yasalardır.

E- Psikolojik Determinizm

İnsan eylemleri bir takım bilinçaltı ilkeleri tarafından belirlenmiştir. Tüm bilinçli davranışlarımız aslında bilinçaltındaki eğilimler tarafından yönlendirilir. Örneğin Freud’a göre insan davranışları iki temel güdü tarafından yönlendirilir.

F- Biyolojik Determinizm

Darwin tarafından ileri sürülen biyolojik determinizme göre, tüm canlıların varoluşlarını sürdürebilme olanağı doğanın kendisi tarafından belirlenmiştir.

G- Coğrafi Determinizm

İbni Haldun’un ileri sürdüğü bu görüşe göre iklim, deniz, göl, ırmak veya hava durumu gibi coğrafi faktörler bireysel ve toplumsal gelişmenin belirleyicisidir.

H- Ekonomik Determinizm

Marksizmin ileri sürdüğü bu görüşe göre tarihin tamamı ekonomik faktörler tarafından belirlenmiştir. Toplumsal ilerlemenin ve biçimlenmenin temel belirleyicisi ekonomidir.

I- Genetik Determinizm

İnsanın tüm davranışları, fiziki yapısı ve duygusal karakterinin genler tarafından belirlendiğini ileri süren görüştür. Gen kopyalama ile istenilen karakter ve fiziki yapıda insan ve hayvanın yaratılacağını savunur.

Kaynaklar:

Determinizm hakkında daha fazla okuma yapmak için benim de bu makaleyi yazarken okuduğum şu kaynaklara göz atabilirsiniz:

Ahmet Cevizci’nin Felsefe Terimleri Sözlüğü

Cemalettin Şahin ve Rauf Belge’nin İbn Haldun’un Coğrafi Determinizm adlı makalesi

Melike Molacı’nın Kendini Gerçekleştiren Kehanet adlı makalesi

İmdat Balkis’in İslam Filozoflarında Mucize ve Nedensellik adlı çalışması

Adem Ökten’in Nedensellik, Zorunluluk ve Rastlantı Kavramlarının Felsefe ile Bilimde Anlam ve Kullanımı adlı çalışması

Nuri Gecegider’in David Hume ve Kant’ta Nedensellik Sorunu adlı çalışması


Yorum yaz