Filozoflar ilk çağ felsefe tarihi

Herakleitos kimdir?

herakleitos kimdir

Herakleitos M.Ö. 500 civarında Efes’te yaşamış büyük düşünürdür. Herşeyin sürekli değişmesi ve evrenin ana materyalinin ateş olması fikirlerini öne sürmüştü. Miletli filozofların aksine görüşleri mitsel ifadeler içerdiği gibi düşünceleri mitolojiye daha yatkındır. Akış ve değişme kavramı Herakleitos felsefesinin en önemli özelliğidir.

Herakleitos’un Hayatı ve Eserleri

Herakleitos, M.Ö. 540 yılında Efes’te dünyaya gelmiştir. Doğum tarihi ile ilgili kesin bir bilgi olmamakla birlikte 69. olimpiyatta doğduğu söylenir. Yazılarından anlaşıldığı üzere biraz kibirli ve kendini beğenmiş bir insandır. Ailesi Artemis tapınağında görevliydi.

Herakleitos‘un papirüs kağıtlarına yazılmış tek eseri vardır. Bu eserde çeşitli konulardan oluşan fragmanlar şeklindedir. Fakat bu eserin kendisinin değilde öğrencilerinin olduğuna dair görüşler vardır. Bu eserin kurgusu ve yapısı oldukça tartışmalıdır. Bu makalemizde Herakleitos Kimdir sorusunun yanıtını arıyoruz.

Dönemindeki çoğu düşünürün aksine Herakleitos bir okula bağlı değildi. Kendisine döneminin düşünürleri ve günümüz araştırmacıları birçok farklı kimlikle bakmıştır. Onu kozmoloji uzmanı, dini söylencelere sahip düşünür veya mistik bir kişi olarak tanımlamışlardır.

Herakleitos‘un ölümü de fikirleri kadar ilginçtir. Felsefe tarihçisi Diogenes Laertios’a göre Herakleitos, vücudundaki suyun tamamını dışarı çıkarma amacıyla bir deney yapar. Bu amaçla vücudunu tezekle kapatmaları için kölelerine emir vermiştir. Böylesi bir durumda bir gün boyunca güneş altında beklemiştir. Fakat altmış yaşında olması nedeniyle daha fazla dayanamamış ve bir gün sonra hayatını kaybetmiştir.

Herakleitos’un Siyaset Anlayışı

Heraklit zengin bir liman şehri olan Efeste yaşamıştır. Bu dönemde Efes bol ticaret kaynakları sayesinde gelişmiş bir şehirdi. Ticaret sayesinde birçok farklı kültürle etkileşim halindeydi. Efes’in manevi zenginliği kadar görkemli mimarisi ile de göz kamaştırıyordu.

Herakleitos Şehri

Herakleitos’un Şehri

Bu dönemde anadoluda bulunan diğer Yunan kolonileri gibi Efeste de Perslilerin baskısı vardı. Persliler devamlı bir şekilde batıya doğru hareket etmekte ve bu yayılmacı politikası hızlanmaktaydı. Bu nedenle Efeste siyasi bir huzursuzluk hakimdi. Şehir aristokrasi ve demokrasi yanlıları arasındaki tartışmalara şahit oluyordu. Bu tartışmalar bazen yönetimleri yıkacak kadar güçleniyordu.

Herakleitos demokrasiden ziyade aristokrasi yanlısıydı. O bazı yazılarında demokrasiyi şiddetli bir şekilde eleştirir. Bir dönem yakın arkadaşlarının kurduğu aristokratik yönetimi savunmuştur. Fakat demokrasi yanlılarının bu yönetimi yıkması sonucu siyasi konulara uzak durmaya başlamıştır. Aslında bu olay onun sadece siyasete değil yaşamı ilgilendiren birçok konuya uzaklaşmasına neden olmuştur. Bu olaylar onun ruhunda derin etkisini bırakmıştır.

Herakleitos’un Değişim Anlayışı

Herakleitos’a göre evren başı sonu olmayan bir süreç boyunca sürekli değişir. Değişme yasası her şeyi kapsayan bir yasadır. Fakat insan evrende değişmeyen bir şeylerin olduğunu, kalıcı olan varlıkların olduğunu sanır. Bunun nedeni evrendeki değişim belli bir ölçü ve düzende meydana gelmektedir. Değişimin arkasındaki bu değişmez ölçü logostur. Logos mantıktır, akıldır, düzendir, yasadır.

İnsan akıllı bir varlık olarak hayatı boyunca bazı gayeleri anlamakla yükümlüdür. Herakleitos’a göre bu gaye logosu anlamak ve onu hayatı boyunca öğrenmeye çalışmaktır. Logosu bilen kişi ondaki ölçü yasasını kendi eylemlerine de uygulayacaktır.

Herakleitos’un siyasi görüşünden de anlayacağımız gibi o çoğunluğu akıllı varlıklar olarak görmez. Bu nedenle aristokrasi taraftarıdır. Ona göre çoğunluk değişimin arkasındaki nihai ölçü olan logosu göremez ve bunu ahlaki eylemlerine bir ölçüt olarak kullanamaz. O, çoğunluğu hayvanlar gibi yaşayan topluluklar olarak görür. Çoğunluk hayvanlar gibi doğar, çocuk yapar ve ölürler. Yaşamlarını yüksek bir gayeye adayamazlar.

Herakletios’a göre aklını kullanan insanlar çoğunluğun içerisinden sıyrılırlar. Bu insanlar yaşamlarını büyük bir amaca adayıp, logosun peşinde bir yaşam sürerler. Bu yaşam onları Eudaimonia’ya yani mutluluğa ulaştıracaktır.

Herakleitos mutluluğun içsel bir kaynaktan geldiğini vurgular. Mutluluğa ulaşmak insanın kendi çabası ile olmaktadır. Bu çabada muhakkak logosa ulaşıp ölçülülük yasasına uymakla olur.

Herakleitos ve Logos

Logos kavramı Heraklit felsefesinin temel kavramlarından biridir. Ahlak anlayışında da bahsettiğimiz gibi logos akıl, düşünce, fikir gibi birçok farklı anlama gelmektedir.

Logos evrendeki değişimin arkasındaki temel yasadır. Her şey akıp gider ve durmadan değişmektedir. Fakat bu değişim gelişi güzel bir şekilde olmamaktadır. Bu değişim belli bir amaç ve düzen ile meydana gelmektedir. Bu logostur. Logos değişime bir amaç verir ve onu akılla kavkimranacak bir düzenli akış olarak karşımıza çıkarır.

Herakleitos için logos her insanın kavrayabileceği bir kavram değildir. Logosu yığın halk kitleleri anlayamaz. Domuzlar ya da sığırlar gibi yani hayvanlar gibi yaşayan, doğup üremek dışında bir amacı olmayanlar logosu göremez. Logosu öğrenme sayesinde insan mutluluğa ulaşır ve içsel ölçüyü elde eder. Logos aynı zamanda ahlaki bir ölçüt sunar.

Herakleitos ve Logos

Herakleitos Savaş ve Çatışma Fikri

Herakleitos’a göre savaş ve çatışma var olan her şeyin var olma nedenidir. Oluşun meydana gelmesi için bir savaş olması gerekir. Savaş karşıt olan varlıkların çatışmasına sebep verir böylelikle oluş meydana gelmiş olur.

Evrende var olan her şeyin bir zıttı vardır. Varlıkların, var olarak kalmasının olmazsa olmaz koşulu zıt unsurlardan meydana gelmiş olmasıdır. Hiçbir varlık zıttı olmadan tanımlanamaz. Sıcak soğuk ile iyi kötü ile değerlendirildiği zaman anlam kazanır. Fakat Herakleitos’a göre hiçbir varlık mutlak manada iyi veya kötü olarak tanımlanamazlar. İyilik ve kötülük gibi kavramlar göreli kavramlardır.

Evrende bir düzenin olması için yani logosun ölçülülüğünün devam edebilmesi için çatışan güçlerin dengeleri aynı olmalıdır. Eğer biri diğerinden daha güçlü olursa sağlıklı bir düzen olamaz. Varlıkların güç ve dengeye ulaşabilmesi ancak savaşla olur. Denge oluşturan savaş fikri onda sadece varlık hayatında değil sosyal hayatta da vardır. Yani onun siyasal düşüncelerinde karşıtların dengesi önemli bir yer tutar.

Herakleitos Ateş ve Değişim Fikri

Herakletitos’a göre evrende sadece sürekli savaş yoktur. Ayrıca karşıtların bir arada olması da önemlidir. Ona göre her varlık karşıtların savaşı sayesinde sürekli bir değişim halindedir. Hatta bunu ünlü veciziyle ifade eder; “Bir nehirde iki kere yıkanılmaz. Çünkü o nehir aynı nehir değildir, o kişi aynı kişi değildir”.

Ona göre her şeyin ana maddesi olan yani arkhe’si ateştir. Ateş hareketi ve değişimi ifade eder. Ateş varoluştur. Ateş, varoluşun nasıl olduğunu ifade eden bir süreçtir. Değişim meydana gelirken ateşin yani tözün miktarı değişmez. Bu sayede değişme meydana gelirken diğer açıdan miktar değişmediği için her şey sabit gibi gözükür.

Herakleitos’un Bilgi Felsefesi

Herakleitos’a göre her şey sürekli bir oluş halindedir. Dolayısı ile görünüşte sürekli bir değişim var olmakta ve değişmeyen hiçbir şeyin yok olduğunu sanırız. Aslında her şey değişmiş gibi gözükse de değişmeyen bir şey vardır; değişimin yasası. Logos değişimin arkasındaki değişmeyen bir yasadır.

Herakleitos’un bilgi anlayışında duyular akıl rehberliğine ihtiyaç duyarlar. Çünkü akıl rehberliği olmadan duyularımız bizi görünüşe ve değişime tabi olan bilgilere götürecek fakat gerçek bilgiye ulaştıramayacaktır.

Ona göre gerçek bilgi akıl rehberliği ile ulaşılan logosun bilgisidir. Fakat logosun bilgisi sadece teorik bir bilgi değildir. Logosun bilgisi hayatın amacını sorgulamada ve ahlaki bir yaşam sürmede ölçü olabilecek pratik bir bilgidir.

Yorum yaz