Felsefe Sözlüğü

Özgürlük Nedir?

Özgürlük, kişinin dış baskılara maruz kalmadan kendi kendini belirlemesi, iç denetimini yapabilmesi ve kendini yönlendirebilmesidir. Buradaki kilit kavram dış baskılara maruz kalmaması kavramıdır. Aslında bu farklı farklı özgürlük tanımlarının ortak noktasıdır. Kişi başka insanların istek ve arzularına göre değil, kendi istek ve arzularına göre hareket edebildiği sürece özgürdür. Önüne çıka alternatifleri tercih ederken kendi iradesine göre hareket edebilmesidir.

Ahlaki Eylemlerde Özgürlük Sorunu

Özgürlük kavramının en ilintili olduğu alan şüphesiz ki ahlak felsefesi alanıdır. Bir eylemin ahlaki olup olmaması onun özgür bir istençle yapılıp yapılmaması ile oldukça ilişkilidir. Ayrıca burada istenci yönlendirecek akli melekelere sahip olup olmaması da önemli bir konudur. Örneğin kalabalık bir ortamda bir kedinin orta yere idrar yapmasını ahlaki olarak iyi veya kötü diye nitelendiremeyiz. Fakat akli melekelere sahip yani akıl sağlığı yerinde ve dış bir zorlamaya maruz kalmayan bir bireyin aynı eylemi gerçekleştirmesi durumunda ahlaki bir değerlendirmeyi kolaylıkla yapabiliriz.

Şimdi ahlaki eylemlerde özgürlüğün kısıtlı olup olmamasına göre değer yargılarının nasıl değiştiğine ve ahlaki olmanın sınırlarının nasıl çizildiğine bir göz atalım:

1- Determinizm: Belirlenmiş Özgürlük

Genel olarak determinizm, nedensellik anlayışından yola çıkarak evrendeki her olayın bir nedeni olduğunu iler süren bir kavramdır. Bu anlayışa göre evrende bulunan her şey birbiri ile ilintili halde olup birbirine yön verir.

İnsanların tüm eylemlerinde özgür olamayacağını savunan determinizm, insanın tüm davranışlarının çeşitli olgular ve olaylar tarafından sınırlandırıldığını ileri sürer. İnsan din, aile, siyaset, doğa veya toplum tarafından sınırları çizilmiş dar bir alanda hareket etme şansına sahiptir. Bu dar alan onun iradesinin bütün kararlarını etkileyip yönlendirir.

Katı determinist akımlara göre göre insan eylemlerinde özgür olmadığı için yaptığı hiçbir davranışın sorumluluğuna sahip değildir. Dolayısı ile bir insanı eylemlerinden dolayı ödüllendirmek veya cezalandırmak mantıklı bir davranış olmayacaktır.

2- İndeterminizm: Sınırsız Özgürlük

Determinist akımların karşısında yer alan indeterminist akımlar insan eylemlerini belirleyen ve sınırlandıran bir çerçeve olmadığını ileri sürer. İndeterministlere göre insan eylemlerinde din, doğa, coğrafya, siyaset veya diğer insanlar tarafından kısıtlanmadanda da hareket etme şansına sahiptir.

İndeterminizme göre, toplum insanlara bazı kurallar koyarak onlara uymasını bekler. İnsanın bu kuralları seçme şansı olduğu gibi seçmeme şansı da vardır. Dolayısı ile insan eylemlerinde ahlaki olarak değerlendirme safhasına geçecek kadar bir özgürlüğe sahiptir. Bu nedenle yaptığı tüm eylemlerde sorumludur. Ödül ve cezayı hak edecek kadar özgürdür.

3- Otodeterminizm: Öz-belirlenimci Özgürlük

İmmanuel Kant felsefesinde oldukça yer bulan bu anlayış determinizm ve indeterminizm arasında bir uzlaşı sağlamaya çalışır. Bu anlayışa göre, birey kendi öz iradesinin onayladığı eylemlere veya kurallara uyarsa özgürlüğü elde edebilir. Bu nedenle özgürlük meselesi aslında bir kişilik meselesidir.

Otodeterminizmde özgürlüğü artırma yolları vardır. Kişi kendi kişiliğini geliştirdiği, bilgi birikimini arttırdığı ve entelektüel anlamda zenginleştiği kadar özgürlüğünü arttırabilir. Yani eğitimsiz biri ile eğitimli birinin özgürlüğü hiçbir zaman aynı olmayacaktır. Çünkü eğitimli biri bir eylemde bulunurken o eylemine bulacağı gerekçe sayısı eğitimsiz birinin bulacağından daha fazladır.

4- Fatalizm: Kaderci Özgürlük

Her şeyin ilahi bir güç tarafından şekillendirildiğini ve evrendeki her şeyin yazgısının daha yaratılmadan belirlendiğini ileri süren anlayıştır. Bu anlayışa göre her eylem kişi daha onu yerine getirmeden önce belirlenmiştir. İnsan bir kuklacının elindeki kukladan farksızdır. Dolayısı ile bir kukla ne kadar özgürüm diyebilirse insanda o kadar özgürdür. Yani insan, bırakın ahlaki eylemde bulunacak kadar özgür olmayı özgürlük hakkında bile düşünecek bir iradeye bile sahip değildir.

İslam tarihinde görülen Cebri akımı fatalizmin en iyi örneklerini ortaya koyar. Emevilerin siyasi iktidarlarını sağlamlaştırmak için dört elle sarıldığı bir akım olmuştur.

5- Liberyantalizm: Siyasi Özgürlük

Liberyantalizm insanın özerk bir varlık olduğunu ileri süren bir kavramdır. İnsanın özgürlüğünün artması için toplumsal baskıların ortadan kaldırılmasını ileri sürer. Bireyin doğuştan kazandığı tüm haklar korunmalı devletin dahi müdahalesi engellenmelidir. Bu özgürlüğün olmazsa olmaz şartıdır. Liberal siyasi akımların savunduğu özgürlük fikridir.

İrademizin özgür olduğunu kanıtsız, sadece ona ilişkin deneyimimizle biliriz”

Descartes

Kaynak

Özgürlük hakkında daha fazla okuma için bu yazıyı hazırlarken okuduğum şu eserlere göz atabilirsiniz:

Bedia Akarsu’nun Ahlak Öğretileri

Ahmet Cevizci’nin Felsefe Terimleri Sözlüğü


Yorum yaz