Felsefe Akımları Felsefe Sözlüğü

Pragmatizm Nedir? Faydacılık Nedir?

Pragmatizm, Yunanca “eylemek”, “yapmak” veya “kılmak” anlamına gelen pragma teriminden türetilmiştir. Pragmatizm yada faydacılık, en genel anlamıyla doğruluk ve gerçekliği bir eylemin sonucu veya başarıya ulaşma oranıyla değerlendiren bir öğretinin adıdır. Gerçeklik ve doğruluğun ölçütü olarak elde edilen faydanın çokluğunu dikkate alır. Diğer adıyla faydacılık olup, başarılı eylemler için faydayı bir kılavuz olarak gören bir öğretidir.

Doğruluğun ölçütü olarak pragmatizm, bir bilgiyi doğru olarak kabul edebilmek için insanların sorunlarının çözümlenmesinde yaptığı katkıyı dikkate alır. Bir bilgi insanların sorunlarını çözmede fayda sağlıyorsa doğru olarak kabul edilir. Eğer sorun çözmede başarısız olursa o bilgi yanlış olarak değerlendirilir. Bu açıdan pragmatizm felsefesinde aklın temel görevi bilgi sağlamak değil, sorun çözmeye yönelik doğru eylemleri bulmaktır.

Pragmatizm yada faydacılık felsefesinde, teorik bilgi ve pratik bilgi arasında seçim yapıldığında pratik bilgi tercih edilir. Teorik bilginin değeri pratikte yani uygulamada gösterdiği başarıda ölçülür. Pragmatizm için, önermeler arası ilişkilerin akılsal tutarlılığı önemli değildir. Önemli olan eyleme dönük sonuçlardır.

Pragmatik yada faydacı felsefede, önemli olan başarıdır. Başarı yolunda ortaya konulan her mücadele önemlidir. Başarıyı ulaşmada fayda sağlayan her mücadele değerlidir. Bu başarı yolunda fayda sağlayan her bilgi doğrudur. Diğer taraftan başarıdan uzaklaşmaya sebep olacak her bilgi de yanlıştır.

1- Pragmatizm Felsefesinin Tarihi

Pragmatizm her ne kadar 19. yüzyılda gelişim gösterse de, ilk çağda çeşitli felsefi ekollerde örneklerini görebiliyoruz. Özellikle Sofistler ve Hedonist filozoflar ile Pragmatik felsefe arasında ortak bir takım görüşler vardır.

Sofistlere göre insan duyu organları bilginin kaynağıdır. Fakat bukaynak insanı yanıltıcı bir kaynaktır. Her insanın duyu organı aynı hassasiyete sahip olmadığı için herkes için bilgi farklı şekilde ve oranda elde edilir. Dolayısı ile bilgi göreceli, kişiden kişiye değişen ve muğlaktır. Bu nedenle bilgi elde etmedeki tek amaç mutlak bir hakikate ulaşmak değil kişisel faydayı sağlamaktır. Bilgi bir insanın hayatındaki bir sorunu çözüyorsa ve ona fayda sağlıyorsa değerlidir. Bu görüşler açısından sofistler pragmatik felsefenin ilk örneklerini vermişlerdir.

Sofistlerden sonra tarih sahnesine çıkan Hedonist filozoflara göre haz her şeyin ölçütüdür. Bir şey haz sağlıyorsa iyi sağlamıyorsa kötüdür. Yine bir bilgi haz sağlıyorsa değerli sağlamıyorsa değersizdir. Hedonistlerin bilgiyi haz açısından değerlendirmesi bir nevi pragmatik felsefe değerlendirmesidir.

Pragmatizm kavramını ilk kullanan kişi Charles Sanders Peirce’dir. Pierce’in 1878 yılında yazdığı “How To Make Our Ideas Clear?” adlı makalede pragmatizm kavramı ilk defa kullanılmıştır.

Dünyadaki hızlı bilimsel buluşlar ve çeşitli felsefi ekoller de pragmatizmin doğuşuna etki etmiştir. Bunlardan biri Charles Darwin’in evrim teorisi ve bu teorinin sosyal evrim fikirlerine etkisidir. Diğer taraftan kıta Avrupa felsefesinin aydınlanmayla birlikte insan usunu kutsaması ve usun harika bir güce sahip olduklarına dair ortaya koydukları inanç da pragmatizmin doğuşuna katkı sağlamıştır. Tüm bu bilimsel gelişmeler ve felsefi sistemlerin etkisi sonucu 1870 yılında Cambridge Üniversitesindeki Metafizik Kulübü üyeleri olan Chauncey Wright , Charles Sanders Peirce, William James ve John Dewey pragmatik felsefenin kurucuları olmuşlardır.

2- Pragmatizm Felsefesi Filozofları

Pragmatizm yada faydacılık felsefesi her ne kadar kökleri antik çağa dayansa da özellikle 19. ve 20. yüzyılda gelişmiş bir felsefi ekoldür. Günümüzde Amerika devlet siyaseti pragmatik bir karaktere sahiptir. Amerika’daki pragmatik düşünce sermaye sahibi kapitalist sınıfın maddi temelleri ve sosyal ilişkilerini belirleyen bir dünya görüşü halini almıştır. Bir başka ülkeye bile pragmatik bir bakış açısıyla bakılır ezeli ve ebedi dostluklardan ziyade faydaya dayalı çıkar ilişkileri ön planda tutulur.

Şimdi tarihteki en önemli Amerikan Pragmatizm felsefesi açısından pragmatik filozofları ve onların felsefi anlayışını kısaca ele alalım:

A- William James

William James’in Pragmatizm Felsefesi

William James Amerikalı ünlü psikolog ve felsefecidir. James felsefesinde pragmatizm önemli bir kavramdır. Onun için bir önermedeki bilgilerin doğruluğun ölçütü fayda, değer ve başarıdır. Pragmatizm varlığa, metafizik felsefenin varlığın özünü sorguladığı tarzda yaklaşmaz. Aynı şekilde metafizik felsefenin öze dair bilgi arayışına, kendi felsefesinde yer vermez. James için varlık ve bilginin hem doğruluğu hem de değeri için şu kriterler önemlidir;

  1. Cash Value —–> Nakit Değer
  2. Profits —–> Kazanç
  3. Results —–> Başarılı Sonuç

İlkçağ Yunan felsefesinde bilgi ve bilim salt pratik sonuçlar veya fayda için elde edilmezdi. Bilgi, sırf bilgi olduğu için değerliydi. James’e göre ilkçağdaki bilgi arayışı artık değer görmeyecektir. Bir felsefi sistem ne kadar sağlam temellendirilmiş veya kendi içinde tutarlı olursa olsun insanın yaşam mücadelesinde pratik bir sorununu çözmüyor, ona bir fayda sağlamıyorsa değersizdir. Felsefe, bilgi veya bilim dahil varlıksal alana dair tüm sorgulamalar yukarıdaki 3 kriteri karşılamak zorundadır.

William James’e göre pragmatizm, sonuçsuz kalmaya mahkum metafizik tartışmaları sonuçlandırma ve kesin bir karara bağlama yöntemidir. Patik hayatta bir teori eğer bir farklılık yaratmıyor ise terk edilmelidir.

B- Charles Sanders Peirce

Charles Sanders Peirce'nin Pragmatizm Felsefesi
Charles Sanders Peirce

Pragmatizmin babası kabul edilen Peirce için, bilginin şaşmaz tek ölçütü faydadır. Bir eylem veya teori toplumsal veya bireysel bir sorunu çözdüğü sürece değerlidir. Bir teori, deneyimler tarafından yanlışlanmadığı sürece doğru olarak kabul edilir.

Peirce, pragmatizmin bir doğruluk teorisi veya metafizik olmadığını ifade eder. Ona göre Pragmatizm felsefesi, herhangi bir probleme çözüm veya yanıt değil sadece bilimsel temelli problemlere yanıt ararken insanlara yardımcı olan iyi bir tekniktir. Kavramsal alandaki, anlamı zor olan soyut kavramların anlamlarını, daha belirgin hale getiren bir tekniktir. Bu nedenle bilimsel süreçlerde vazgeçilmez bir teknik olmalıdır. Felsefenin pozitif bir bilime dönüşmesi bu teknik sayesinde mümkün olacaktır.

Pierce’nin “Kavramlarımıza Açıklık Nasıl Sağlanır? ” adlı makalesinde soyut ve anlaşılması zor bir kavramın aydınlatılması için tek tek eylemsel alanda sınanması gerektiğini ileri sürer. Bu şekilde felsefede soyut olacak bir kavram kalmayacak ve böylelikle felsefe pozitif bir bilim haline gelecektir. Bunun da tek yolu Pragmatizmi bir araç olarak kullanmakla mümkün olacaktır. Ayrıca ister felsefede isterse diğer bilimlerde bir önermenin doğru olarak kabul edilebilmesi için birçok bilim adamı tarafından deneyimlenmiş olmalı ve yine birçok bilim adamı tarafından doğruluğu üzerine ortak kanı oluşmalıdır. Bu açıdan doğruluğun ölçütü olarak uzlaşımcı ve pragmatik bir bakış açısına sahiptir. Charles Sanders Peirce ile ilgili daha fazla bilgi için filozoflar ile ilgili olan kategorimize bakabilirsiniz.

C- John Dewey

John Dewey Pragmatizm felsefesi

John Dewey’in pragmatizm anlayışı “İnstrumentalism” yada diğer adıyla “Araçsalcılık” kavramlarıyla ifade edilir. Bu anlayış mantık, ahlak ve tüm düşünme biçimlerinin sadece hayatın değişik ve zor koşullarına uyum sağlama araçları olduğunu öne sürer. Böylelikle pragmatizm felsefesini uygulamaya aktarmış ve toplumsal sorunların çözümünde bir uygulama aracı olarak kullanmıştır. Felsefi düşünceler insanı eyleme geçiren birer enstrümanlardır. Bu nedenle onun felsefesine “Enstrümantalizm” adı verilir.

Dewey’e göre Felsefe, insan yaşamını etkileyen ve ona istikamet veren tüm sanat veya doğa bilimlerine ait tezler veya toplumsal yaşama yön veren inançlar felsefeyle analiz edilmelidir. Felsefe bu yönüyle pragmatik bir araçtır.

D- Jeremy Bentham

Bentham'ın Pragmatizm ve Utilitarizm felsefesi
Jeremy Bentham

Pragmatizm felsefesinin ahlak felsefesindeki karşılığı Utilitarizmdir. “Utilitarizm” diğer adıyla yararcılığın en önemli filozoflarından biri Jeremy Bentham’dır. Bentham’a göre insanlar doğası gereği hazza yönelip acıdan kaçmaya çalışırlar. Hazza karşı en hareketsiz duran gruplar bile en nihai söylemlerinde hazzı savunurlar. Örneğin dindarlar bile her zaman hem bu dünyada hem de öteki dünyada yaratıcılarından haz verici şeyler vermesini arzu ederler. Bir insanın hazzı istememesi için sağlıklı bir zihin yapısına sahip olmaması gerekir.

Bentham’a göre büyük hazlar ve faydalı şeyler için küçük arzulardan kaçmak veya küçük acıları kabul etmek ahlaki erdemlere sahip olan birinin yapacağı bir eylemdir. Erdemli ve ahlaklı bir kişi olabildiğince çok kişinin mutluluğunu arttıracak eylemlerde bulunmalıdır.

Not: Bentham çoğu felsefe tarihi kitabında pragmatizm başlığı altında ele alınmaz. Fakat bu başlık altında ele alınmasının doğru olacağına inandım.

Pragmatizm felsefesi ile ilgili daha fazla okuma için benim de bu makaleyi yazarken faydalandığım şu kaynaklara göz atabilirsiniz:

Bilal Bekalp’in William James’in Pragmatizm Anlayışında Ahlakın ve Dinin Temellendirilmesi adlı makalesi

Önder Bilgin’in William James Pragmatizmine Eleştirel Bir Yaklaşım adlı makalesi

Mehmet Salih Öztemel’in Pragmatizmde Doğruluk Sorunsalı adlı tezi

Mehmet Önal’ın Çağdaş Pragmatist ve Realist Hukuk Felsefelerinin Ontolojik ve Epistemolojik Kökleri adlı makalesi


Yorum yaz